UKŁAD ODPORNOŚCIOWY

UKŁAD ODPORNOŚCIOWY – RODZAJE ZAGROŻEŃ I MECHANIZMY DZIAŁANIA (CZĘŚĆ 1)

Układ odpornościowy jest jednym z najważniejszych układów ludzkiego organizmu a jednocześnie jednym z najbardziej złożonych. Składa się z narządów, naczyń i komórek odpornościowych, ale liczba mechanizmów i sposobów przeciwdziałania zagrożeniom jest naprawdę duża i skomplikowana. Jego zadaniem jest ochrona organizmu przed zagrożeniami, choćby komórkami nowotworowymi i patogenami (ciałami obcymi będącymi czynnikami chorobotwórczymi).

Rodzaje zagrożeń i naturalne bariery –Najbardziej podstawowym podziałem zagrożeń i barier im przeciwdziałających jest dzielenie ich na mechaniczne, chemiczne i biologiczne. Są to podstawowe mechanizmy, najprościej działające. Stanowią pierwszą barierę działającą niespecyficznie (czyli zawsze działają tak samo, niezależnie od rodzaju zagrożenia). Należą do nich:

  • odruchy (kichanie, kaszel, łzawienie – umożliwia to usuwanie z organizmu zagrożenia)
  • śluz (znajdujący się w wielu wewnętrznych częściach ciała, utrudnia rozwój szkodliwym mikroorganizmom)
  • enzymy (substancje nieustannie działające w organizmie pod różnymi kątami, niektóre mają działanie przeciwbakteryjne, znajdują się np. w ślinie)
  • flora bakteryjna (organizm człowieka posiada „dobre bakterie” już od urodzenia, pełnią one szereg pożytecznych funkcji, między innymi odpornościowych)
  • kwaśne pH (odczyn poszczególnych miejsc w organizmie jest różny, przykładowo krew jest w graniach obojętnego [pH 7,35-7,45], natomiast w wielu miejscach, takich jak żołądek jest ono znacznie niższe co zabija większość bakterii i wirusów)

Wszystkie te elementy są fizjologiczną podstawą, oznacza to, że w zdrowym organizmie są stale regulowane i zapewniają pewien stopień odporności. Wymagają wspierania tylko w określonych stanach patologicznych (czyli odbiegających od normy).

Podstawowe narządy odpornościowe –Dzielimy je na dwie grupy:

  • Centralne – powstają w nich niektóre komórki odpornościowe, a następnie reagują w razie potrzeby. Do tej grupy zalicza się szpik kostny oraz grasicę.
  • Obwodowe – tutaj ma miejsce odpowiedź immunologiczna organizmu, czyli przeciwdziałanie patogenom. Narządami obwodowymi są węzły chłonne, śledziona, grudki limfatyczne, wyrostek robaczkowy (niegdyś bagatelizowany), pierścień gardłowy Waldeyera

Wszystkie te narządy mają na celu zapewnienie odpowiedniej produkcji i działania komórek odpornościowych.

Odporność swoista i nieswoista –Są to dwa rodzaje odporności, pod które podpinane są wszystkie mechanizmy. Odporność nieswoista to mechanizmy wrodzone i działania bardziej uogólnione, nie skierowane przeciwko konkretnym zagrożeniom; zawsze działają w ten sam sposób, niezależnie przez co zaatakowany jest organizm. Przeciwieństwem jest odporność swoista; jest to nabywana zdolność do likwidowania poszczególnych zagrożeń. Działa w sposób specyficzny, czyli dostosowany do konkretnego zagrożenia, a sposób reakcji jest odmienne w zależności od tego, co zaatakuje organizm.

Podstawowe komórki odpornościowe –Jest to temat dość skomplikowany, dlatego warto skupić się na podstawach. Komórkami odpornościowymi są leukocyty (krwinki białe) oznaczane w popularnym badaniu morfologii krwi. Dzielą się one na granulocyty (neutrofile, eozynofile i bazofile) oraz agranulocyty (limfocyty i monocyty), co również jest uwzględniane w podstawowych badaniach, razem z ich proporcjami. Grupa pierwsza wytwarzana jest w szpiku kostnym, odpowiada między innymi za reakcje alergiczne, przeciwdziałanie pasożytom. Wzrost tych komórek odnotowuje się również np. przy przewlekłych zapaleniach czy białaczkach.

Druga grupa to monocyty i limfocyty:Pierwsze z nich pełnią swoje funkcje pod postacią komórek prezentujących antygen (najprościej mówiąc, umożliwiają rozpoznanie i pobudzenie innych komórek, które skierują działania przeciwko konkretnemu zagrożeniu) oraz makrofagów (to z kolei są komórki żerne, które pierwsze docierają na miejsce zagrożenia w organizmie; wydzielają bakteriobójcze substancje oraz przeprowadzają proces fagocytozy – pochłaniają element zagrożenia i go trawią).

Limfocyty natomiast odpowiadają za odporność swoistą, można je nazwać grupą „wyspecjalizowaną”. Prostym przykładem jest podawanie szczepionek: do organizmu człowieka podawany jest osłabiony patogen, który nie stanowi zagrożenia, jednak organizm rozpoznaje go i wytwarza przeciwko niemu odporność; gdy za jakiś czas do organizmu ten patogen trafi ponownie, mechanizm odporności jest już gotowy do reakcji. Działają one przeciwko konkretnemu, rozpoznanemu zagrożeniu i tylko przeciwko niemu są skierowane. Dzielą się one na dwie główne grupy: limfocyty B (wytwarzanie przeciwciał) i limfocyty T, a następnie na kolejne, mniejsze grupy.

Obok limfocytów należy wspomnieć o komórkach NK (ang. Natural Killer – naturalni zabójcy). Mają one pewne powiązania z limfocytami, a ich funkcją jest zabijanie odpowiednich komórek.

Wolne rodniki tlenowe – wróg i sprzymierzeniec –Tak jak można przeczytać wcześniej, jedne z komórek odpornościowych – makrofagi, produkują substancje żerne, które zabijają patogeny. Tych substancji jest wiele, warto jednak powiedzieć kilka słów o najpopularniejszych wolnych rodnikach. Pojęcie pojawia się w środkach masowego przekazu, najczęściej przy reklamach produktów zmniejszających liczbę wolnych rodników, warto więc wiedzieć z czym tak naprawdę mamy do czynienia. Najprościej mówiąc, nie zgłębiając się w chemię: są to cząsteczki tlenu, które posiadają niesparowany elektron, co czyni je toksycznymi dla organizmów. Układ odpornościowy wykorzystuje je do walki z zagrożeniami, jednak ich zbyt duża ilość może być szkodliwa dla nas samych.

Zapalenia –Z definicji jest to proces rozwijający się pod wpływem czynnika uszkadzającego, którego celem jest ochrona organizmu. Takim czynnikiem może być na przykład drobnoustrój, uszkodzenie fizyczne lub chemiczne. Zapalenie ma na celu usunięcie czynnika stanowiącego zagrożenie i umożliwienie organizmowi powrotu do normalnego funkcjonowania. Objawami towarzyszącymi jest gorączka, ból, obrzmienie, czasami utrata funkcji narządu. Problemem jest natomiast przejście zapalenia w stan chroniczny – wówczas należy je zwalczać, gdyż jest czynnikiem zwiększającym umieralność.

Mikrobiota –Pod tym pojęciem kryje się ogół mikroorganizmów żyjących w organizmie człowieka. W kontekście odporności skupiamy się na „pożytecznych bakteriach” – występują one w jamie ustnej, nosowej, jelitach, płucach, pochwie, na skórze. Mikroflora odpowiada w dużej mierze za odporność, dlatego warto o nią dbać, poprzez wspieranie odpowiednim odżywianiem czy unikanie leków sterydowych i antybiotyków. Sztandarowe są mikroorganizmy z grupy Lactobacillus. Zakwaszają one środowisko w którym się znajdują, przez co utrudniają rozwój bakteriom patogennym, ponadto produkują substancje antybakteryjne oraz konkurują i pokarm ze „złymi bakteriami”.

Organizm ludzki posiada dużo mechanizmów odpowiadających za jego obronę. Układ odpornościowy jest jednym z najbardziej złożonych: posiada możliwości zarówno reagowania ogólnego, bardziej profilaktycznego, jak i wyspecjalizowanego działającego w konkretnych przypadkach. Ważne jest jego właściwe działanie, umożliwia to zabezpieczenie organizmu przed chorobami.

UKŁAD ODPORNOŚCIOWY – MIKROBIOTA (CZĘŚĆ 2)

Mikrobiota lub mikrobiom to zespół mikroorganizmów żyjących w danym środowisku, tworzących własny ekosystem. To centrum, z którego zarządzana jest szeroka gama procesów mających miejsce w naszym ciele. Mimo, że bakterie znajdują się w organizmie człowieka w wielu częściach ciała, to najistotniejszą rolę przypisuje się mikroflorze bakteryjnej jelit. Wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, że mniej więcej 2 kg bakterii żyjących w około sześciu metrach jelit ma tak znaczący wpływ na nasz organizm. Bakterie pełnią wiele istotnych funkcji, a zaburzenia flory mogą mieć wiele szkodliwych dla zdrowia skutków.

Jelita – dom dla bakterii –Aktualnie przyjmuje się, że w jelitach znajduje się od 106 do 1012 komórek bakterii w 1g treści. Jest to bardzo duża ilość, wynosząca łącznie około 100 bilionów. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że w jelitach znajduje się śluz, który tworzy środowisko życia bakterii. Niektóre składniki, które spożywamy są również pożywką dla bakterii, zatem odpowiednie środowisko i pokarm umożliwiają prawidłowe funkcjonowanie mikroflory. Cały naturalny proces powstawania mikroflory rozpoczyna się już w łonie matki. Wówczas dziecko przejmuje od niej bakterie, a po porodzie dołączają do nich mikroorganizmy ze środowiska. Nie są to jednak trwałe kolonie – nieukształtowane jeszcze środowisko uniemożliwia znaczący rozrost. W kolejnych dniach życia dominują probiotyczne szczepy Bifidobacterium i Lactobacillus, dla których mleko matki jest dobrym pokarmem. Z wiekiem liczba gatunków i rodzajów zwiększa się, natomiast już w wieku podeszłym maleje.

Probiotyk, prebiotyk, synbiotyk –Są to trzy często mylone pojęcia, niekiedy pojawiające się w reklamach produktów leczniczych i suplementów diety. Najpierw należy zdefiniować czym są bakterie probiotyczne – to konkretne gatunki, które wykazują korzystny wpływ na organizm ludzki (i jest on udowodniony naukowo), są w stanie przetrwać w organizmie człowieka oraz znajdują się w nim naturalnie.

Probiotykiem nazywamy preparat, które zawiera w sobie odpowiednie szczepy probiotyczne, w odpowiedniej ilości (108-109 komórek/ml).

Prebiotyk to preparat lub substancja stanowiąca pożywkę dla bakterii. Dla większości mikroorganizmów w jelitach głównym pokarmem są sacharydy, zarówno te przyswajane przez organizm (np. glukoza) jak i włókno pokarmowe (inaczej błonnik, frakcja sacharydów nie trawiona przez organizm, która stanowi główną pożywkę dla bakterii). Przykładowymi prebiotykami są inulina, fruktozooligosachardy, pektyny.

Synbiotyk jest połączeniem probiotyku i prebiotyku, czyli preparatem wszystko w jednym. Znajdują się z nim jednocześnie mikroorganizmy i gotowa dla nich pożywka.

Wpływ mikroflory na odporność –Oczywiste jest, że człowiek ma styczność nie tylko z pożytecznymi bakteriami, ale również ze szkodliwymi i patogennymi, które dostają się do naszego organizmu ze środowiska już od pierwszych dni życia. Różne bakterie patogenne powodują różne choroby i dolegliwości, nie da się więc ich w prosty sposób opisać. Nie jest to jednak tak istotne – probiotyczne bakterie stanowią jednak większą część mikroflory jelitowej, a w związku z ich bioróżnorodnością* są w stanie walczyć z różnymi szkodliwymi gatunkami. Bakterie fermentacji mlekowej stanowiące największą część mikroflory jelit mają lub też produkują dość duży arsenał do walki z patogenami, między innymi:

  • Nadtlenek wodoru – substancja o działaniu bakteriobójczym, popularnie znana jako woda utleniona
  • Kwasy organiczne – kwaśne zakwaszenie środowiska nie sprzyja rozwojowi niektórych bakterii
  • Bakteriocyny – substancje bakteriostatyczne i antybakteryjne, zakłócają rozwój bakterii
  • Inhibitory proteaz – substancje hamujące rozwój szkodliwych grzybów

Ponadto pewne badania wskazują, że bakterie oddziałują na różnicowanie i ekspresję limfocytów T; mogą również wpływać na produkcję cytokin (białka wpływające na pobudzenie działań odpornościowych).

Bakterie jelitowe a mózg –W jelitach i ich otoczeniu znajduje się około 100 milionów komórek nerwowych. Jest to duża ilość, porównywalna z tą w rdzeniu kręgowym. Przez układ nerwowy ENS następuje komunikacji między jelitami a mózgiem, przyjmuje się że 90% wszystkich sygnałów to te wysyłane z jelit, natomiast niewielka część wysyłana jest w drugą stronę (czyli z mózgu). Bakterie znajdujące się w jelitach produkują różnego rodzaju neuroprzekaźniki, między innymi: GABA, noradrenalina, acetylocholina, dopamina, serotonina, melatonina. Wpływają one na nasze samopoczucie, nastrój, działanie mózgu. Niektóre badania wskazują, że wady w mikroflorze powiązane są z depresją, a niektóre szczepy bakterii mogą mieć działanie przeciwdepresyjne (być może wiąże się to właśnie z neuroprzekaźnikami). W badaniach z 2011 roku zauważono, że szczepy Lactobacillus helveticus R0052 oraz Bifidobacterium longum R0175 w grupie badanej obniżyły poziom kortyzolu (hormonu stresu) a także zmniejszyły występowanie stanów lękowych i depresyjnych.

Dbanie o mikroflorę, stosowanie probiotyków –Pierwsza zasada, którą powinniśmy stosować nie tylko w odniesieniu do dbania o bakterie, ale także o wszystkie narządy organizmu to „nie szkodzić”. Na pierwszym miejscu szkodliwych rzeczy oczywiście znajdują się antybiotyki, czyli leki bakteriobójcze. Stosowane są w celu wyleczenia danej choroby, jednak nie są to inteligentne substancje – nie działają wybiórczo, lecz atakują wszystkie bakterie, również te dobre. Należy więc traktować je jako ostateczność, kiedy inne możliwości leczenia nie przyniosą skutku, a gdy już do tego dojdzie to w trakcie i po antybiotykoterapii stosowanie probiotyku jest niemal konieczne. Warto również zwrócić uwagę na odżywianie – zapewnić odpowiednią podaż błonnika, unikać głodówek (które wpływają negatywnie nie tylko na mikroflorę ale na ogólny stan jelit).

Stosowanie probiotyków jako leków lub suplementów nie jest konieczne w działaniach profilaktycznych. Jeśli dbamy o stan ogólny jelit i nie jesteśmy chorzy, lub jelita nie są wyjałowione wówczas wystarczy standardowe wspieranie, czyli odpowiednie odżywianie z uwzględnieniem produktów fermentowanych. Probiotyk można stosować w szczególnych stanach tj. chorobach i zgodnie z zaleceniami lekarza.

Żywność „probiotyczna” –Pod tym pojęciem kryją się po prostu produkty zawierające w składzie bakterie probiotyczne, a jeszcze bardziej uproszczając jest to żywność fermentowana. Spożywanie takich produktów wspiera mikroflorę jelit: dostarczamy wówczas zarówno prebiotyk jak i same bakterie, które znajdują się w żywności fermentowanej. Biorąc pod uwagę powyższe korzyści oraz niską kaloryczność, dużą ilość witamin, łatwe przyrządzanie, niską cenę są to bardzo dobre składniki diety. Wybrane przykładowe produkty z tej grupy:

  • Pieczywo na zakwasie
  • Kiszonki: kapusta, ogórki, cebula, buraki, grzyby
  • Sery: mozzarella, twaróg
  • Maślanka, kefir, jogurty
  • Soki fermentowane, kwas chlebowy
  • Kombucha

Produktów tego typu jest znacznie więcej, co ciekawe kiszonkę można zrobić z większości warzyw dostępnych w Polsce.

Podsumowując, bakterie są z człowiekiem już w łonie matki i towarzyszą mu przez całe życie. Mamy kontakt zarówno z tymi pożytecznymi, jak i szkodliwymi, jednak matka natura tak wszystko zaplanowała, że nasi mali przyjaciele zapewniają nam zdrowie i odpowiednie funkcjonowanie. Mikroflora człowieka pełni wiele funkcji i warto o nią dbać, aby unikać problemów zdrowotnych.

*Bioróżnorodność – wielogatunkowość mikroflory, oznacza to, że w organizmie ludzkim żyją różne gatunki bakterii, a każdy z nich w innym stopniu przeciwdziała szkodliwym bakteriom. Przykładowo gatunek A będzie słabo działał przeciwko patogennemu gatunkowi B, ale gatunek X również żyje w jelitach i skutecznie likwiduje szkodliwy gatunek B.

UKŁAD ODPORNOŚCIOWY – NATURALNE PRODUKTY WSPOMAGAJĄCE ODPORNOŚĆ (CZĘŚĆ 3)

Częstymi przyczynami zachorowań ludzi są bakterie, wirusy i pleśnie, które niepożądaną drogą dostaną się do organizmu. Innym powodem związanym z wieloma chorobami są przewlekłe stany zapalne. Układ odpornościowy człowieka posiada różnorodne mechanizmy walczące z patogenami, zdarza się jednak, że wymagane jest jego wsparcie na drodze suplementacji lub w ciężkich przypadkach leczenie (np. antybiotyki). Mówiąc o wzmacnianiu odporności, warto uwzględnić naturalne produkty, które według badań naukowych znacząco poprawiają jego działanie, jednocześnie (jak na naturę przystało), nie przynoszą negatywnych skutków.

Przeciwutleniacze, antyoksydanty – co to takiego? –Z definicji są to związki chemiczne, które są w stanie zapobiegać utlenianiu innych substancji. W organizmie człowieka ich rola sprowadza się do unieszkodliwiania wolnych rodników, które w reakcji odpornościowej oprócz likwidacji zagrożeń, mogą powodować negatywne skutki, szczególnie gdy występują w nadmiarze. Najprostszymi przeciwutleniaczami są witaminy: A, C, E; minerały: cynk i selen oraz produkty pochodzenia roślinnego które stanowią mechanizmy obronne roślin, między innymi: likopen (pomidory), betanina (czerwone buraki), antocyjany (czarna porzeczka, aronia), beta-karoten (marchew). Obecnie zalecane dodawanie warzyw i owoców to każdego posiłku (4-5 porcji dziennie) zapewnia odpowiednią podaż dzienną przeciwutleniaczy.

Reishi (Ganoderma Lucidum) –Polska nazwa tego grzyba to Lakownica żółtawa. Występuje na wszystkich kontynentach, jednak w Europie w małej ilości, ze statusem potencjalnie zagrożonego. W medycynie wschodniej uznany za grzyb leczniczy. Substancjami aktywnymi są polisacharydy, które działają na różne funkcje organizmu. W badaniach zanotowano wzrost produkcji limfocytów i komórek NK (natural killer – naturalni zabójcy), co może zmniejszać ilość zachorowań osób przyjmujących ten produkt. Ponadto w razie zachorowania wyzdrowienie powinno nastąpić szybciej, jako że silniejsza będzie reakcja obronna organizmu.

Shiitake (Lentinula Edodes) –Kolejny grzyb ze wschodniej medycyny, który znacząco może wpłynąć na układ odpornościowy. W swoim składzie ma między innymi witaminy, jednak swoją siłę zawdzięcza innym substancjom. Zawarty w tym grzybie lentinan ma działanie przeciwnowotworowe, ponadto nasila produkcję i aktywność makrofagów, limfocytów i komórek NK oraz LAK. Wszystkie te komórki odpornościowe działają na naszą korzyść. W świetle badań, ekstrakt z Shiitake wydaje się być dobrą metodą profilaktyki antynowotworowej oraz może korzystnie wpływać na ogólną odporność.

Kurkuma – kurkumina –Kurkuma to popularna roślina zawierająca w sobie kurkuminę – bazową substancję aktywną. Posiada ona możliwość zwiększania potencjału antyoksydacyjnego organizmu. W badaniach odnotowano wzrost naturalnych enzymów przeciwutleniających (katalaza, SOD, glutation) po stosowaniu kurkuminy, co może korzystnie wpływać na organizm i likwidowanie wolnych rodników. Zauważono również zdolność do zmniejszania stanów zapalnych, może to być pośrednio związane właśnie ze zwiększenie produkcji przeciwutleniaczy. Dodatkowo w niektórych badaniach zaobserwowano inne pozytywne skutki: spadek zmęczenia, obniżenie ciśnienia krwi, działanie przeciwbólowe. Może być również wykorzystywana jako wsparcie leczenia depresji.

Czarny pieprz – piperyna –Pieprz jako jedna z najpopularniejszych przypraw na świecie ma również zastosowanie w ziołolecznictwie. Aktualnie najpopularniejsze zastosowanie dla zawartej w nim piperyny to wspieranie odchudzania poprzez podniesienie temperatury ciała. Mimo, że nie jest to produkt który samodzielnie (tzn. bez odpowiedniej diety) w znaczący sposób może zmniejszyć masę ciała, to suplementy diety z grupy „spalaczy tłuszczu” cieszą się dużą popularnością. Warto jednak korzystać z prawdziwych korzyści jakie niesie za sobą pieprz: zwiększenie biodostępności kurkuminy nawet o 2000% (a co za tym idzie nasilenie jej działania opisanego powyżej), działanie antybiotyczne przeciwko niektórym bakteriom, zmniejszanie stanów zapalnych.

Czosnek –Jeden ze sztandarowych produktów polecanych przez każdego w celu wspierania odporności. Mimo, że kojarzony jest z walką z przeziębieniami, to wśród badań naukowych można zaobserwować szeroki wpływ na układ sercowo-naczyniowy. Czosnek może obniżać poziom „złego” cholesterolu LDL a zwiększać „dobrego” HDL, oraz wpływać na spadek całkowitego cholesterolu we krwi. Jest to istotne w niektórych schorzeniach, np. miażdżycy czy chorobie niedokrwiennej serca. Jeśli chodzi o standardowe wspieranie odporności, w badaniach na grupach osób spożywających czosnek zanotowano wzrost ilości limfocytów, ponadto ma on właściwości przeciwutleniające. W swoim składzie czosnek zawiera alliinę, jest to substancja, która po odpowiednich przemianach ma silne działanie antybiotyczne. Po rozdrobnieniu czosnku alliina pod wpływem enzymu allinazy zmienia się w allicynę i to właśnie ona walczy z bakteriami. Warto więc mieć na uwadze ten fakt podczas spożywania czosnku – najsilniejsze działanie będzie miał pozostawiony po rozdrobnieniu na pewien czas.

Wspieranie układu odpornościowego jest rzeczą ważną dla zachowania dobrego stanu zdrowia. W stanie równowagi fizjologicznej organizm może wykorzystywać swoje mechanizmy do obrony, jednak dzisiejszy tryb życia i środowisko nie sprzyjają zachowaniu zdrowia i w pełni prawidłowego działania wszystkich układów w organizmie człowieka. Substancje znajdujące się w produktach żywnościowych lub suplementach (w stężonej formie) mogą być dobrą drogą wsparcia odporności, zarówno w stanach patologicznych, jak i w profilaktyce.

ŹRÓDŁO – SOLVE LABS

shares